Het springlevende strijkkwartet

Het springlevende strijkkwartet.

© Huib Ramaer 2012

'Het gaat goed met het strijkkwartet', opende in 1994 Theo Muller, programmeur van zaal De Unie in Rotterdam, zijn festival Het nieuwe strijkkwartet, 'Steeds meer componisten schrijven kwartetten, en er komen steeds meer nieuwe ensembles om ze uit te voeren.' Het Doelen Kwartet ontbrak in 1994 nog op Mullers programma. Wel van de partij was het baanbrekende Arditti Quartet alsmede het Schönberg Kwartet (mei 2009 gaf dit Nederlandse kwartet in Den Haag zijn laatste concert).

In ons land vinden strijkkwartetten alweer bijna twee decennia later een beter onthaal op vernieuwde podia in de Randstad en prachtige kleine zalen als die in de Philharmonie Haarlem en Muziekcentrum Frits Philips Eindhoven. De actieradius van het Doelen Kwartet is uitgedijd van Rotterdam en Dordrecht naar Amsterdam, Eindhoven en Nijmegen. Buiten onze landsgrenzen strooide het Doelen Kwartet ruimhartig met CD-releases. Wolfgang Rihm, de man die de poort dorstte te openen naar de Duitse romantiek, coachte het Doelen Kwartet in zijn achtste en vierde kwartet hetgeen de strijkers inspireerde tot de CD-opname voor Cybele Records van vier Rihm-kwartetten (nr. 1, 4, 8 en 5) geprezen met een tien in De Luister.
Vergeten uithoeken van de Duitse muziek werden belicht met een warm pleidooi voor alle werken met strijkkwartet van Karl Amadeus Hartmann en Hans Erich Apostel (een discipel van Schönberg en Berg). De inspanningen werden beloond met prijzen als ECHO Klassik, Leopold- en Schalplattenpreis. Britse muziekkenners kozen het Doelen Kwartet tot Editors Choice van het toonaangevende blad The Gramophone. En Britser dan Brits waren vorige seizoen de fraaie uitvoeringen van On Wenlock Edge van Vaughan Williams voor tenor en strijkkwartet, door het Doelen Kwartet met Ian Bostridge.

Innere Emigration

Kwartetbloed kruipt waar het niet gaan kan. Bij dreigend gevaar trekt het strijkkwartet zijn poten in en gaat het binnenskamers langzaam maar gestaag verder, als een schildpad onder zijn pantser. Componist Karl Amadeus Hartmann presteerde het in de nazi-jaren zonder Hitlers Duitsland te ontvluchten, zijn 'innere Emigration'. Sjostakovitsj wachtte in de jaren 1948-53 de dood van Stalin met angst en beven af, bleef stiekem kwartetten componeren, stopte ze behoedzaam in zijn bureaulade. Zijn muziek had de toekomst, Stalin niet.
Stockhausen, Boulez, Pousseur, Nono, ze wilden de door de oorlogsmoraal besmette traditie zuiveren, het roer radicaal omgooien en met een schone lei beginnen. Ze dreven in de jaren vijftig het modernisme op de spits, belastten hun musici na de bevrijding paradoxaal genoeg met allerlei geboden en verboden. Tegenwicht boden John Cage en de minimalisten uit Amerika. En vanachter het ijzeren gordijn begonnen componisten als Schnittke en Pärt de boel open te pellen. Ze masseerden het schokbeton van de nieuwe muziek met oude schoonheid. Ze liepen op de val van de muur vooruit en waren de Perestroika van Gorbatsjov voor. Twee jaar voor de glasnost lardeerde Alfred Schnittke zijn derde strijkkwartet met de 16de eeuwer Lassus, de Grosse Fuge voor strijkkwartet van Beethoven, citaten van Wagner zelfs. Parallel daaraan begonnen toonaangevende strijkkwartetten de door totalitaire regimes zo geplaagde muziekgeschiedenis te repareren. Het LaSalle Quartet ontsloot de muziek van Zemlinsky, het Schönberg Kwartet brak een lans voor vergeten kwartetten van de door de nazi's vermoorde Tsjech Ervìn Schulhoff. Het Doelen Kwartet zet die traditie voort door ons de oren te openen voor Hartmann en Apostel.

Seismograaf

Zo blijkt het strijkkwartet telkens een seismograaf van de geschiedenis. Het strijkkwartet als muzikale ruimte waarin de tijd zich verdicht en we ons intiem verbonden voelen met voorbije eeuwen. Het strijkkwartet voedt ons met de geestkracht van de idealisten van weleer én fungeert als wichelroede voor onze eigen tijd. Het tilt ons op, maakt ons lichter, of vermaakt. Want het strijkkwartet mag dan de fiere drager zijn van drie eeuwen traditie en vernieuwing, een reuzenschildpad (oud en wijs als genre). Van reumatische aandoeningen of artrose is geen sprake. Elk jaar opnieuw hollen duizenden nieuwe schildpadjes met doldriest enthousiasme richting de gigantische oceaan van de traditie. Sommigen halen het en houden repertoire, velen niet. Het Doelen Kwartet heeft het tot haar missie gemaakt de jongste strijkkwartetten een kans te geven, ze zo goed mogelijk op weg te helpen en op een zinvolle manier met de traditie te verbinden.

Ongrijpbare magie

Ieder gesprek met musici van het Doelen Kwartet onthult elke keer weer een nimmer aflatende fascinatie voor de ongrijpbare magie van de uitvinders van onze muziek. Het wonder van de componist, het blijft voor deze strijkers een onuitputtelijke bron van inspiratie. Nijver en vol elan storten ze zich telkens opnieuw in de hoogst avontuurlijke zoektocht naar de boodschap achter noten, hen soms pas in de laatste weken aangereikt.
Intussen lijkt het strijkkwartet de horde naar de 21ste eeuw met glans te hebben genomen. De Nederlandse Strijkkwartet Academie levert kwartetten als het Ragazze Kwartet. Strijkkwartetten zijn swingende gezelschappen geworden. Het repertoire verbreedt zich. Verstikkende dogma's zijn weg gevallen, prachtige verbindingen en kleurrijke contrasten geven de kwartetprogramma's adem. En zelfs de kwartetten van Schönberg en zijn navolgers, Boulez incluis, winnen door de almaar verdere verfijning van techniek en interpretatie nog elk seizoen terrein. Ze blijken muzikaler dan ooit bevroed, voor ons kwartetliefhebber pure winst.

Synthese

Dionysos en Apollo lijken in dezelfde slee over de digitale snelweg te scheren. Gedeelde kennis is hot, maar het veelkoppige webmonster blijkt lastig te temmen. Elk houvast ontbreekt en toch willen we, om bijvoorbeeld met de theoloog Häring te spreken, het donkere helder maken, 'het onuitsprekelijke bespreekbaar, het onbegrijpelijke definieerbaar.' Welnu, daar hebben we onze componisten voor, want die zijn in staat - soms zelfs beter dan wetenschappers - de synthese te vinden.